സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധം ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന അവകാശം; ക്രമസമാധാനം സംരക്ഷിക്കുക പൊലീസിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം. എന്നാൽ സാധ്യതയുള്ള സംഘർഷത്തിന്റെ പേരിൽ പ്രതിഷേധങ്ങളെ തടയാനും പൗരാവകാശങ്ങൾ പരിമിതപ്പെടുത്താനും എത്രത്തോളം അധികാരമുണ്ട്? ഡൽഹിയിലെ പ്രതിഷേധ നിയന്ത്രണങ്ങൾ വീണ്ടും ഉയർത്തുന്ന നിർണായക നിയമ-ജനാധിപത്യ ചർച്ച.
ന്യൂഡൽഹി : ജനാധിപത്യത്തിൽ പ്രതിഷേധം ഒരു നിയമവിരുദ്ധ പ്രവർത്തനമല്ല; ഭരണകൂടത്തോടുള്ള വിയോജിപ്പ് പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ മാർഗമാണ്. സർക്കാരിന്റെ നയങ്ങളോടുള്ള എതിർപ്പ്, ജനകീയ ആവശ്യങ്ങൾ, തൊഴിലാളികളുടെയും കർഷകരുടെയും സമരങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ പ്രതിഷേധങ്ങൾ എന്നിവ പൊതുജീവിതത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. അതേസമയം, അക്രമം തടയുക, പൊതുജനങ്ങളുടെ സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കുക, ഗതാഗതം സുഗമമാക്കുക, സമാധാനപരമായ ജീവിതത്തിന് തടസ്സമുണ്ടാകാതിരിക്കുക എന്നിവയും ഭരണകൂടത്തിന്റെയും പൊലീസിന്റെയും നിയമപരമായ ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളാണ്.
ഈ രണ്ട് ഉത്തരവാദിത്വങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള അതിർ എവിടെയാണ്? ഒരു പ്രതിഷേധം അക്രമത്തിലേക്ക് നീങ്ങാൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന വിലയിരുത്തൽ മാത്രം മതിയോ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്താൻ? പ്രതിഷേധത്തിന് അനുമതി നിഷേധിക്കാനും ആളുകളെ തടഞ്ഞുവയ്ക്കാനും ബാരിക്കേഡുകൾ സ്ഥാപിക്കാനും പൊതുയോഗങ്ങൾ നിരോധിക്കാനും പൊലീസിന് എത്രത്തോളം അധികാരമുണ്ട്?
2026 ഒക്ടോബറിൽ ഡൽഹിയിൽ പ്രതിഷേധങ്ങൾക്കുമേൽ ഏർപ്പെടുത്തിയ നിയന്ത്രണങ്ങളും ജന്തർ മന്തറിലെ പ്രതിഷേധവേദിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നടപടികളും ഈ ചോദ്യങ്ങളെ വീണ്ടും ദേശീയ ചർച്ചയിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുകയാണ്. ഒക്ടോബർ 12-ന് പ്രസിദ്ധീകരിച്ച ദി ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസിന്റെ നിയമവിശകലനം, പ്രതിഷേധത്തിനുള്ള അവകാശവും പൊതുസമാധാനം സംരക്ഷിക്കാനുള്ള ഭരണകൂടത്തിന്റെ അധികാരവും തമ്മിലുള്ള ഭരണഘടനാപരമായ സംഘർഷം വിശദീകരിക്കുന്നു.

ഭരണഘടന നൽകുന്ന അവകാശം എന്താണ്?
ഇന്ത്യൻ ഭരണഘടനയുടെ അനുച്ഛേദം 19(1)(a) പൗരന്മാർക്ക് അഭിപ്രായപ്രകടന സ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പുനൽകുന്നു. അനുച്ഛേദം 19(1)(b) ആയുധങ്ങളില്ലാതെ സമാധാനപരമായി ഒത്തുചേരാനുള്ള അവകാശവും ഉറപ്പുനൽകുന്നു. പൊതുയോഗങ്ങൾ, പ്രകടനങ്ങൾ, ധർണകൾ, സമാധാനപരമായ റാലികൾ എന്നിവയ്ക്ക് ഈ അവകാശങ്ങൾ അടിസ്ഥാനപരമായ സംരക്ഷണം നൽകുന്നു.
എന്നാൽ ഈ അവകാശങ്ങൾ നിയന്ത്രണങ്ങളൊന്നുമില്ലാത്തവയല്ല. അനുച്ഛേദം 19(2), 19(3) എന്നിവയിൽ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്ന ഭരണഘടനാപരമായ കാരണങ്ങളുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ നിയമാനുസൃതവും ന്യായയുക്തവുമായ നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്താം. പൊതുസമാധാനം സംരക്ഷിക്കുക അത്തരമൊരു കാരണമാണ്.
ഇവിടെ നിർണായകമായ വ്യത്യാസം, നിയന്ത്രണം ഏർപ്പെടുത്താനുള്ള അധികാരമുണ്ടെന്നതും ഏത് സാഹചര്യത്തിലും നിയന്ത്രണം ഏർപ്പെടുത്താമെന്നതും ഒരേ കാര്യമല്ല എന്നതാണ്. പ്രതിഷേധം സർക്കാരിനെ വിമർശിക്കുന്നുവെന്നോ പൊതുജനങ്ങൾക്ക് അസൗകര്യം ഉണ്ടാകാമെന്നോ മാത്രം ചൂണ്ടിക്കാട്ടി എല്ലാ പ്രതിഷേധങ്ങളെയും തടയാനാവില്ല. നിയന്ത്രണത്തിന്റെ ആവശ്യകതയും നിയമപരമായ അടിസ്ഥാനവും സാഹചര്യങ്ങളുമായി അതിനുള്ള ബന്ധവും പരിശോധിക്കപ്പെടണം.
‘പ്രശ്നമുണ്ടാകാം’ എന്ന ആശങ്ക മാത്രം മതിയോ?
പൊതുസമാധാനത്തിന് ഭീഷണിയുണ്ടാകാമെന്ന യഥാർഥവും വിശ്വസനീയവുമായ സൂചനകൾ ലഭിച്ചാൽ മുൻകരുതൽ നടപടികൾ സ്വീകരിക്കാൻ പൊലീസിനും ബന്ധപ്പെട്ട ഭരണാധികാരികൾക്കും അധികാരമുണ്ടാകാം. എന്നാൽ ഒരു പ്രതിഷേധത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്ന എല്ലാവരും അക്രമം നടത്തുമെന്ന മുൻകൂർ നിഗമനം നിയമപരമായ പരിശോധനയ്ക്ക് പകരമാകില്ല.
ഒരു പ്രതിഷേധത്തിൽ പങ്കെടുക്കുന്നവരിൽ ചിലർ അക്രമം നടത്താൻ സാധ്യതയുണ്ടെന്ന വിവരം ലഭിച്ചാൽ, അത്തരം വ്യക്തികൾക്കെതിരായ നിയമാനുസൃത നടപടികൾ, സ്ഥലനിയന്ത്രണം, ഗതാഗതക്രമീകരണം, പ്രതിഷേധക്കാരുമായി ചർച്ച, സുരക്ഷാ സംവിധാനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ മാർഗങ്ങൾ പരിഗണിക്കാം. മുഴുവൻ പ്രതിഷേധവും നിരോധിക്കേണ്ട സാഹചര്യമാണോ എന്നതും പ്രത്യേകം വിലയിരുത്തണം.
ഇതിനർഥം അക്രമം നടന്നശേഷം മാത്രമേ പൊലീസ് ഇടപെടാവൂ എന്നല്ല. അക്രമം തടയാൻ മുൻകൂട്ടി ഇടപെടാം. എന്നാൽ മുൻകരുതൽ നടപടി അനിശ്ചിതമായ ഭയത്തെയോ തെളിവില്ലാത്ത പൊതുവായ ആരോപണങ്ങളെയോ മാത്രം ആശ്രയിച്ചാകരുത്. ഭീഷണിയുടെ ഗൗരവം, അടിയന്തരാവസ്ഥ, ലഭ്യമായ വിവരങ്ങൾ, സ്വീകരിക്കുന്ന നടപടിയുടെ വ്യാപ്തി എന്നിവയ്ക്ക് പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
സുപ്രീംകോടതി എന്താണ് വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുള്ളത്?
2018 ജൂലൈ 23-ന് മസ്ദൂർ കിസാൻ ശക്തി സംഘതൻ വേഴ്സസ് യൂണിയൻ ഓഫ് ഇന്ത്യ കേസിൽ സുപ്രീംകോടതി സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധങ്ങളുടെ ഭരണഘടനാപരമായ പ്രാധാന്യം വിശദമായി പരിശോധിച്ചു.
ഡൽഹിയിലെ ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ പൊതുയോഗങ്ങൾ, പ്രകടനങ്ങൾ, ധർണകൾ എന്നിവയ്ക്ക് ആവർത്തിച്ച് നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തിയതിനെതിരെയായിരുന്നു കേസിന്റെ പ്രധാന പശ്ചാത്തലം. സമാധാനപരമായി ഒത്തുചേരാനുള്ള അവകാശവും പൊതുസ്ഥലങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനുള്ള ഭരണകൂടത്തിന്റെ അധികാരവും കോടതി പരിഗണിച്ചു.
സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധങ്ങൾ പൗരന്മാർക്ക് അവരുടെ പരാതികൾ ഉന്നയിക്കാനും അധികാരികളുടെ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടുത്താനും സഹായിക്കുന്ന മൗലികാവകാശമാണെന്ന് കോടതി നിരീക്ഷിച്ചു. അതോടൊപ്പം, പൊതുസ്ഥലങ്ങളുടെ ഉപയോഗം, താമസക്കാരുടെ താൽപര്യങ്ങൾ, ശബ്ദമലിനീകരണം, ഗതാഗതം, മറ്റ് പൊതുജനങ്ങളുടെ അവകാശങ്ങൾ എന്നിവയും അവഗണിക്കാനാവില്ലെന്ന് വിധിയുടെ സമീപനം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് മുൻകൂർ അനുമതി ആവശ്യപ്പെടുന്ന സംവിധാനങ്ങൾ നിയമപരമായ ചട്ടക്കൂടിനുള്ളിൽ രൂപപ്പെടുത്താമെങ്കിലും, പ്രതിഷേധങ്ങളെ ഫലപ്രദമായി നിയന്ത്രിക്കാനുള്ള ബാധ്യത ഭരണകൂടത്തിനുണ്ട്. പൊതുസ്ഥലങ്ങളിൽ പ്രശ്നങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നതിന്റെ പേരിൽ അവിടെ പ്രതിഷേധം പൂർണമായി ഇല്ലാതാക്കുക എന്നതല്ല പരിഹാരം.
ഈ വിധി പ്രതിഷേധാവകാശവും പൊതുസമാധാനവും പരസ്പരം ഇല്ലാതാക്കേണ്ട അവകാശങ്ങളല്ലെന്നും, അവയ്ക്കിടയിൽ നിയമപരമായ സന്തുലനം ആവശ്യമാണ് എന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു.
144-ാം വകുപ്പിന് പകരം ഇപ്പോൾ ഏത് നിയമം?
പൊതുസമാധാനം സംബന്ധിച്ച ചർച്ചകളിൽ പതിവായി പരാമർശിക്കപ്പെടുന്ന ക്രിമിനൽ നടപടി ചട്ടത്തിലെ (CrPC) 144-ാം വകുപ്പ് ഇപ്പോൾ പ്രാബല്യത്തിലുള്ള പുതിയ ക്രിമിനൽ നടപടിക്രമ നിയമമായ ഭാരതീയ നാഗരിക് സുരക്ഷാ സംഹിതയിലെ (BNSS) 163-ാം വകുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.
BNSS 163 പ്രകാരം നിയമത്തിൽ അധികാരപ്പെടുത്തിയ എക്സിക്യൂട്ടീവ് മജിസ്ട്രേറ്റുമാർക്ക് അടിയന്തര സാഹചര്യങ്ങളിൽ പൊതുശല്യം, അപകടസാധ്യത, മനുഷ്യജീവൻ, ആരോഗ്യം, സുരക്ഷ എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ഭീഷണികൾ തടയാൻ ആവശ്യമായ എഴുത്തുപരമായ ഉത്തരവുകൾ പുറപ്പെടുവിക്കാം. സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് ചില പ്രവൃത്തികൾ, സഞ്ചാരം, ഒത്തുചേരൽ എന്നിവയ്ക്ക് നിയന്ത്രണങ്ങൾ ഏർപ്പെടുത്തുന്നതും ഇതിൽ ഉൾപ്പെടാം.
എന്നാൽ ഈ വകുപ്പ് പരാമർശിച്ചുകൊണ്ട് ഏത് പ്രതിഷേധവും യാന്ത്രികമായി നിരോധിക്കാമെന്നല്ല അർഥം. നിയമത്തിലെ വ്യവസ്ഥകൾ പാലിച്ചിരിക്കണം; ഉത്തരവിന് ആവശ്യമായ വസ്തുതാപരമായ അടിസ്ഥാനമുണ്ടായിരിക്കണം; സ്വീകരിക്കുന്ന നടപടി സാഹചര്യത്തിന് അനുയോജ്യമായിരിക്കണം.
അടിയന്തര സാഹചര്യത്തിൽ പുറപ്പെടുവിക്കുന്ന ഉത്തരവുകൾക്ക് പോലും നിയമപരമായ പരിശോധനയിൽനിന്ന് പൊതുവായ ഒഴിവില്ല. ആവർത്തിച്ച് സമാനമായ നിരോധന ഉത്തരവുകൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നത് പ്രതിഷേധാവകാശത്തെ അനിശ്ചിതകാലത്തേക്ക് പരിമിതപ്പെടുത്തുന്നുണ്ടോ എന്നതും സാഹചര്യങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് പരിശോധിക്കപ്പെടാം.
പ്രതിഷേധത്തിന് അനുമതി നിഷേധിക്കാമോ?
പൊതുവഴികൾ, പ്രധാന ഭരണകേന്ദ്രങ്ങൾ, തിരക്കേറിയ നഗരപ്രദേശങ്ങൾ, സുരക്ഷാപ്രാധാന്യമുള്ള മേഖലകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ പ്രതിഷേധം നടത്തുന്നതിന് മുൻകൂർ അനുമതി ആവശ്യപ്പെടുന്ന നിയമങ്ങളും ചട്ടങ്ങളും ബാധകമായിരിക്കാം. സ്ഥലത്തിന്റെ സ്വഭാവം, സുരക്ഷാവശ്യകത, ഗതാഗതം, ജനത്തിരക്ക് എന്നിവ പരിഗണിച്ച് പോലീസ് അനുമതി നിഷേധിക്കുകയോ നിബന്ധനകൾ ഏർപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യാം.
എന്നാൽ അനുമതി നിഷേധിക്കുന്നതിന്റെ നിയമപരമായ അടിസ്ഥാനം പ്രധാനമാണ്. അപേക്ഷ വൈകിയാണ് നൽകിയതോ ആവശ്യമായ വിവരങ്ങൾ ലഭ്യമല്ലാത്തതോ സ്ഥലത്ത് ഒരേസമയം നിരവധി പരിപാടികൾ നടക്കുന്നതോ പോലുള്ള കാരണങ്ങൾ ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ പ്രസക്തമായേക്കാം. അതുപോലെ, വ്യക്തമായ സുരക്ഷാഭീഷണിയോ ഗൗരവമായ ക്രമസമാധാന പ്രശ്നമോ ഉണ്ടെങ്കിൽ കൂടുതൽ ശക്തമായ നിയന്ത്രണങ്ങളും ആവശ്യമായി വരാം.
അതേസമയം, അനുമതി നിഷേധിച്ചാൽ അതിന്റെ കാരണം, ബാധകമായ നിയമം, ലഭ്യമായ പകരം മാർഗങ്ങൾ എന്നിവ പരിശോധിക്കുന്നത് നിർണായകമാണ്. ഒരു പ്രത്യേക സ്ഥലത്ത് പ്രതിഷേധത്തിന് നിയന്ത്രണമുണ്ടെന്നത് പ്രതിഷേധിക്കാനുള്ള എല്ലാ വഴികളും നിയമപരമായി അടഞ്ഞുവെന്നതിന് തുല്യമല്ല.
2026 ഒക്ടോബർ 10-ന് ജന്തർ മന്തറിൽ പ്രതിഷേധം നടത്തുന്നതിനായി നൽകിയ അപേക്ഷ ഡൽഹി പൊലീസ് നിരസിച്ചതായി ദി ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തിരുന്നു. അപേക്ഷ ആവശ്യമായ മുൻകൂർ സമയപരിധി പാലിച്ചില്ലെന്നായിരുന്നു റിപ്പോർട്ടിൽ പരാമർശിച്ച കാരണം. അനുമതി നിഷേധിക്കപ്പെട്ട സാഹചര്യത്തിൽ പ്രതിഷേധസംഘാടകർക്ക് ലഭ്യമായ നിയമപരമായ മാർഗങ്ങളെക്കുറിച്ചും റിപ്പോർട്ട് ചർച്ച ചെയ്യുന്നു.
അറസ്റ്റ്, തടങ്കൽ, ബാരിക്കേഡുകൾ: പൊലീസിന് എവിടെയാണ് പരിധി?
പ്രതിഷേധവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ പോലീസ് നടപടികളെയും ഒരേ നിയമപരമായ വിഭാഗത്തിൽ കാണാനാവില്ല. ജനക്കൂട്ടത്തെ നിയന്ത്രിക്കൽ, ഒരു പ്രദേശത്തേക്കുള്ള പ്രവേശനം നിയന്ത്രിക്കൽ, നിയമാനുസൃത ഉത്തരവ് നടപ്പാക്കൽ, കുറ്റം തടയുന്നതിനുള്ള മുൻകരുതൽ നടപടി, കുറ്റം ചെയ്തതായി സംശയിക്കുന്ന വ്യക്തിയെ അറസ്റ്റ് ചെയ്യൽ എന്നിവയ്ക്ക് വ്യത്യസ്ത നിയമപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങളുണ്ട്.
- ബാരിക്കേഡുകളും ഗതാഗതനിയന്ത്രണവും: സുരക്ഷ ഉറപ്പാക്കാനും തിരക്ക് നിയന്ത്രിക്കാനും ഗതാഗതം ക്രമീകരിക്കാനും ഇവ ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ നിയന്ത്രണം ആവശ്യത്തിനും സാഹചര്യത്തിനും അനുസൃതമായിരിക്കണം.
- പ്രതിഷേധക്കാരെ തടയൽ: നിയമാനുസൃത ഉത്തരവോ വ്യക്തമായ നിയമപരമായ അടിസ്ഥാനമോ ആവശ്യമാണ്. സമാധാനപരമായി പങ്കെടുക്കുന്ന എല്ലാവരെയും യാതൊരു വ്യത്യാസവുമില്ലാതെ തടയുന്നതിന്റെ നിയമസാധുത സാഹചര്യങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കും.
- കരുതൽ അറസ്റ്റ്: കുറ്റകൃത്യം തടയുന്നതിനുള്ള നിയമപരമായ അധികാരം ചില സാഹചര്യങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കാം. എന്നാൽ സാധ്യതയുള്ള കുറ്റത്തെക്കുറിച്ചുള്ള നിയമപരമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ പാലിക്കണം; നടപടിയുടെ ആവശ്യകതയും വ്യക്തിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനുള്ള നിയന്ത്രണവും പരിശോധിക്കപ്പെടണം.
- ബലപ്രയോഗം: ജനക്കൂട്ടത്തെ പിരിച്ചുവിടുന്നതിനോ അക്രമം തടയുന്നതിനോ ബലം ഉപയോഗിക്കുന്നതിന്റെ നിയമസാധുത സാഹചര്യവും നിയമപരമായ അധികാരവും ആവശ്യകതയും അനുപാതികതയും ആശ്രയിച്ചിരിക്കും. പ്രതിഷേധം നടക്കുന്നു എന്ന കാരണത്താൽ മാത്രം അമിതബലപ്രയോഗത്തിന് ന്യായീകരണമുണ്ടാകില്ല.
- അറസ്റ്റിലായവരുടെ അവകാശങ്ങൾ: അറസ്റ്റ്, കസ്റ്റഡി, മജിസ്ട്രേറ്റിന് മുന്നിൽ ഹാജരാക്കൽ തുടങ്ങിയ നടപടികളിൽ ബാധകമായ നിയമപരമായ സംരക്ഷണങ്ങൾ പാലിക്കണം.
2026 ജൂലൈയിൽ ഡൽഹിയിലെ പ്രതിഷേധങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ട പോലീസ് നടപടികളെക്കുറിച്ചുള്ള ഹർജികൾ പരിഗണിക്കവേ, സമാധാനപരമായ പ്രതിഷേധം ഭരണഘടന ഉറപ്പുനൽകുന്ന അവകാശമാണെന്നും പ്രതിഷേധം നടക്കുന്നു എന്നതുകൊണ്ടുമാത്രം പോലീസ് അതിക്രമം ന്യായീകരിക്കാനാവില്ലെന്നും സുപ്രീംകോടതി നിരീക്ഷിച്ചതായി ദി ഇന്ത്യൻ എക്സ്പ്രസ് റിപ്പോർട്ട് ചെയ്തു. പ്രതിഷേധങ്ങൾക്ക് അനുയോജ്യമായ ഇടങ്ങൾ ഒരുക്കുക, നിയന്ത്രണങ്ങൾക്ക് വ്യക്തമായ മാനദണ്ഡങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക, ആരോപിക്കപ്പെടുന്ന പോലീസ് അതിക്രമങ്ങൾ സ്വതന്ത്രമായി പരിശോധിക്കുക തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളും റിപ്പോർട്ടിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്.



