നവരാത്രിക്കാലത്ത് വീടുകളെ വർണാഭമായ പാവലോകങ്ങളാക്കി മാറ്റുന്ന ആചാരം; പുരാണകഥകൾ മുതൽ ഗ്രാമജീവിതം വരെ പടികളിൽ പുനരാവിഷ്കരിക്കുന്ന ബൊമ്മൈ ഗോലുവിന് തലമുറകളുടെ സാംസ്കാരിക പൈതൃകവുമായി അടുത്ത ബന്ധം.
ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ നവരാത്രി ആഘോഷങ്ങൾക്ക് സവിശേഷമായ നിറവും ഭാവവും നൽകുന്ന പാരമ്പര്യമാണ് ബൊമ്മൈ ഗോലു (Bommai Golu). ദേവീദേവന്മാരുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾ, പുരാണകഥാപാത്രങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, മനുഷ്യരൂപങ്ങൾ, ഗ്രാമീണ ജീവിതദൃശ്യങ്ങൾ, ഉത്സവങ്ങൾ, ക്ഷേത്രങ്ങൾ തുടങ്ങി വൈവിധ്യമാർന്ന രൂപങ്ങളിലുള്ള പാവകളെ ക്രമമായി ഒരുക്കിയ പടികളിൽ അലങ്കരിച്ചുവെക്കുന്ന ഈ ആചാരം ഭക്തിയുടെയും കലാപരമായ സർഗാത്മകതയുടെയും കുടുംബപാരമ്പര്യത്തിന്റെയും മനോഹരമായ സംഗമമാണ്. തമിഴ്നാട്, കർണാടക, ആന്ധ്രപ്രദേശ് തുടങ്ങിയ സംസ്ഥാനങ്ങളിലാണ് ഈ പാരമ്പര്യം പ്രത്യേകമായി പ്രചാരത്തിലുള്ളത്. കേരളത്തിലെ ചില കുടുംബങ്ങളിലും സമാനമായ പാവക്കൊലു ആചാരം കാണാം.
നവരാത്രി ദുർഗാദേവിയുടെയും ലക്ഷ്മീദേവിയുടെയും സരസ്വതീദേവിയുടെയും ആരാധനയ്ക്കായി സമർപ്പിക്കപ്പെട്ട ഒൻപത് രാത്രികളുടെ ഉത്സവമാണ്. ഇന്ത്യയുടെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്ത ആചാരങ്ങളോടെയാണ് നവരാത്രി ആഘോഷിക്കുന്നത്. ഉത്തരേന്ത്യയിൽ വ്രതാനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്കും രാമലീലകൾക്കും പ്രാധാന്യമുള്ളപ്പോൾ, പശ്ചിമേന്ത്യയിൽ ഗർബയും ദണ്ഡിയയും ആഘോഷത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു. ബംഗാളിൽ ദുർഗാപൂജയ്ക്ക് വലിയ പ്രാധാന്യമുണ്ട്. അതേസമയം, ദക്ഷിണേന്ത്യയിലെ പല വീടുകളിലും നവരാത്രിയുടെ മുഖ്യ ആകർഷണങ്ങളിലൊന്നായി മാറുന്നത് പാവകളുടെ ഈ മനോഹരമായ പ്രദർശനമാണ്.

എന്താണ് ബൊമ്മൈ ഗോലു?
തമിഴ് ഭാഷയിൽ ‘ബൊമ്മൈ ഗോലു’ അഥവാ ‘കൊലു’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ ആചാരത്തിൽ പാവകളെ പല തട്ടുകളിലായി ക്രമീകരിച്ചാണ് പ്രദർശനം ഒരുക്കുന്നത്. തെലുങ്ക് ഭാഷയിൽ ഇതിന് ‘ബൊമ്മല കൊലുവു’ (Bommala Koluvu) എന്നും കന്നഡയിൽ ‘ബൊംബെ ഹബ്ബ’ (Bombe Habba) അഥവാ പാവകളുടെ ഉത്സവം എന്നും പേരുണ്ട്.
വീടിനുള്ളിൽ മരത്തിലോ ലോഹത്തിലോ നിർമിച്ച തട്ടുകൾ ഒരുക്കി അതിനുമുകളിൽ വിവിധതരം പാവകൾ നിരത്തുകയാണ് പതിവ്. ദേവീദേവന്മാരുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾക്കൊപ്പം ഇതിഹാസങ്ങളിലെ കഥാപാത്രങ്ങൾ, രാജാക്കന്മാർ, സന്യാസിമാർ, വിവാഹരംഗങ്ങൾ, കടകൾ, കർഷകർ, സംഗീതജ്ഞർ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ തുടങ്ങിയവയും പ്രദർശനത്തിൽ ഇടംപിടിക്കുന്നു.
ഇത് വെറുമൊരു അലങ്കാരമല്ല. മതപരമായ വിശ്വാസങ്ങൾ, പാരമ്പര്യകഥകൾ, സാമൂഹികജീവിതം, കുടുംബത്തിന്റെ ഓർമകൾ എന്നിവയെ ഒരുമിച്ച് അവതരിപ്പിക്കുന്ന സാംസ്കാരിക വേദിയാണിത്. പല വീടുകളിലും വർഷങ്ങളായി തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറിവരുന്ന പാവകളാണ് ഗോലുവിന്റെ പ്രധാന ആകർഷണം.
ഒൻപത് പടികൾക്ക് പിന്നിലെ സങ്കൽപ്പം
ബൊമ്മൈ ഗോലുവിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത പടികളിലായുള്ള പാവകളുടെ ക്രമീകരണമാണ്. സാധാരണയായി മൂന്ന്, അഞ്ച്, ഏഴ്, ഒൻപത്, പതിനൊന്ന് എന്നിങ്ങനെ ഒറ്റസംഖ്യയിലുള്ള പടികളാണ് ഒരുക്കുന്നത്. പാവകളുടെ എണ്ണം, ലഭ്യമായ സ്ഥലം, കുടുംബത്തിന്റെ ആചാരം എന്നിവയ്ക്കനുസരിച്ച് പടികളുടെ എണ്ണത്തിൽ വ്യത്യാസമുണ്ടാകും.
ഒൻപത് പടികൾ നവരാത്രിയിലെ ഒൻപത് രാത്രികളെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതായി പലരും വിശ്വസിക്കുന്നു. ചില കുടുംബങ്ങളിൽ പടികളുടെ ക്രമീകരണം ജീവന്റെ വളർച്ചയുടെയും മനുഷ്യന്റെ ആത്മീയമായ ഉയർച്ചയുടെയും പ്രതീകമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.
താഴത്തെ പടികളിൽ കൃഷി, പ്രകൃതി, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, സാധാരണ മനുഷ്യജീവിതം തുടങ്ങിയവയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന പാവകൾ നിരത്താറുണ്ട്. മധ്യനിരകളിൽ മനുഷ്യരുടെ തൊഴിൽ, കുടുംബജീവിതം, വിവാഹം, വ്യാപാരം, സാമൂഹിക ഇടപെടലുകൾ എന്നിവയുടെ ദൃശ്യങ്ങൾ ഒരുക്കുന്നു. മുകളിലെ പടികളിൽ ദേവീദേവന്മാരുടെയും മഹർഷിമാരുടെയും ആത്മീയപ്രാധാന്യമുള്ള രൂപങ്ങളുടെയും വിഗ്രഹങ്ങൾക്കാണ് പലപ്പോഴും സ്ഥാനം നൽകുന്നത്.
എന്നാൽ ഈ ക്രമീകരണത്തിന് എല്ലാ കുടുംബങ്ങളിലും ഒരേ രീതിയിലുള്ള നിയമമില്ല. പ്രദേശം, കുടുംബപാരമ്പര്യം, മതവിശ്വാസം എന്നിവ അനുസരിച്ച് ഗോലുവിന്റെ രൂപത്തിലും പാവകളുടെ സ്ഥാനത്തിലും വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണാം.
ദുർഗ, ലക്ഷ്മി, സരസ്വതി: ദേവീഭാവങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യം
ഗോലു പ്രദർശനത്തിൽ ദുർഗാദേവി, ലക്ഷ്മീദേവി, സരസ്വതീദേവി എന്നിവരുടെ വിഗ്രഹങ്ങൾക്ക് പ്രത്യേക പ്രാധാന്യമുണ്ട്. ശക്തി, സമൃദ്ധി, അറിവ് എന്നിവയുടെ പ്രതീകങ്ങളായി ഈ ദേവീഭാവങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നു.
ചില കുടുംബങ്ങളിൽ കലശവും ഗോലുവിന്റെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്. വെള്ളം നിറച്ച കലശത്തിൽ മാവിലകൾ ചുറ്റിവെച്ച് മുകളിൽ തേങ്ങ സ്ഥാപിക്കുന്നതാണ് സാധാരണ രീതി. ദേവീസാന്നിധ്യത്തിന്റെ പ്രതീകമായി കലശത്തെ കണക്കാക്കുന്ന ആചാരങ്ങളും നിലനിൽക്കുന്നു.
ദേവീവിഗ്രഹങ്ങൾക്കൊപ്പം രാമായണം, മഹാഭാരതം, പുരാണങ്ങൾ, ദശാവതാരം തുടങ്ങിയവയിലെ രംഗങ്ങളും പ്രദർശനത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്താറുണ്ട്. ഇതിലൂടെ കുട്ടികൾക്കും പുതിയ തലമുറയ്ക്കും പുരാണകഥകളും അതിലെ ധാർമികസന്ദേശങ്ങളും പരിചയപ്പെടുത്താൻ സാധിക്കുന്നു.
തലമുറകളിലൂടെ കൈമാറുന്ന പാവകൾ
ഗോലു പാരമ്പര്യത്തിന്റെ ഏറ്റവും ഹൃദ്യമായ സവിശേഷതകളിലൊന്നാണ് പാവകളുടെ തലമുറകളിലൂടെയുള്ള കൈമാറ്റം. മുത്തശ്ശിമാരുടെയും അമ്മമാരുടെയും കാലത്ത് വാങ്ങിയതോ നിർമിച്ചതോ ആയ പാവകൾ ഇന്നും കുടുംബങ്ങളുടെ ഗോലു പ്രദർശനങ്ങളിൽ ഇടംപിടിക്കാറുണ്ട്.
ഇത്തരം പാവകൾക്ക് അലങ്കാരമൂല്യത്തിനപ്പുറം വൈകാരികമായ പ്രാധാന്യവുമുണ്ട്. ഓരോ പാവയ്ക്കും പിന്നിൽ ഒരു കുടുംബകഥയോ ഓർമയോ പ്രത്യേക സന്ദർഭമോ ഉണ്ടായിരിക്കാം. വിവാഹശേഷം പുതിയ വീട്ടിൽ ഗോലു ഒരുക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് കുടുംബത്തിലെ മുതിർന്നവർ പാവകൾ സമ്മാനിക്കുന്ന പതിവും ചില കുടുംബങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
മരത്തിൽ നിർമിച്ച ‘മാരപ്പാച്ചി ബൊമ്മൈ’ (Marapachi Bommai) എന്നറിയപ്പെടുന്ന ആൺ-പെൺ പാവജോഡികൾ ഈ പാരമ്പര്യത്തിലെ ശ്രദ്ധേയമായ ഘടകമാണ്. ഇവയെ മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ അണിയിച്ച് പ്രദർശിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ചില കുടുംബങ്ങളിൽ ഈ പാവകൾ തലമുറകളുടെ പൈതൃകചിഹ്നങ്ങളായി സൂക്ഷിക്കുന്നു.
പുരാണകഥകൾ മുതൽ ആധുനിക ലോകം വരെ
കാലത്തിനനുസരിച്ച് ഗോലു പ്രദർശനത്തിന്റെ രൂപവും ഉള്ളടക്കവും മാറിയിട്ടുണ്ട്. പരമ്പരാഗതമായി ദേവീദേവന്മാരുടെയും പുരാണകഥകളുടെയും വിഗ്രഹങ്ങൾക്കാണ് പ്രാധാന്യമെങ്കിൽ, ഇന്ന് നിരവധി വീടുകളിൽ സമകാലിക വിഷയങ്ങളും പ്രദർശനത്തിന്റെ ഭാഗമാകുന്നു.
ചെറുക്ഷേത്രങ്ങൾ, ഗ്രാമച്ചന്തകൾ, കൃഷിയിടങ്ങൾ, റെയിൽവേ സ്റ്റേഷനുകൾ, വിദ്യാലയങ്ങൾ, വിവാഹച്ചടങ്ങുകൾ, സംഗീതപരിപാടികൾ തുടങ്ങിയവയുടെ ചെറുപതിപ്പുകൾ പാവകളുപയോഗിച്ച് ഒരുക്കുന്നു. പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണം, ജലസംരക്ഷണം, ശാസ്ത്രം, ബഹിരാകാശ പര്യവേക്ഷണം, സാമൂഹികബോധവൽക്കരണം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളും ചില പ്രദർശനങ്ങളിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇതിലൂടെ ഗോലു ഒരു മതാചാരമെന്ന നിലയിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല. സർഗാത്മകതയും കരകൗശലവിദ്യയും സാമൂഹികബോധവും ഒരുമിക്കുന്ന കലാപ്രദർശനമായി അത് വികസിക്കുന്നു.
നവരാത്രിയിലെ ഒരുക്കങ്ങളും പൂജകളും
നവരാത്രി ആരംഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് വീടുകൾ വൃത്തിയാക്കി ഗോലുവിനുള്ള പടികൾ ഒരുക്കുകയാണ് പതിവ്. പടികൾ അലങ്കാരവസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് മൂടിയശേഷം പാവകൾ ക്രമീകരിക്കുന്നു. പൂക്കൾ, വിളക്കുകൾ, തോരണങ്ങൾ, വർണാഭമായ അലങ്കാരങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് പ്രദർശനത്തിന് ഉത്സവഭംഗി നൽകുന്നു.
ദിവസവും ദീപം തെളിയിക്കുക, ദേവീമന്ത്രങ്ങൾ ചൊല്ലുക, പൂജ നടത്തുക, നിവേദ്യങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുക തുടങ്ങിയ ആചാരങ്ങൾ പല കുടുംബങ്ങളിലും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ചില വീടുകളിൽ ഓരോ ദിവസത്തിനും പ്രത്യേക വിഭവങ്ങൾ തയ്യാറാക്കുകയും ഭക്തിഗാനങ്ങളും സ്തോത്രങ്ങളും ആലപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
കടലവർഗങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് തയ്യാറാക്കുന്ന ‘സുന്ദൽ’ (Sundal) ഗോലു ആഘോഷങ്ങളിലെ ശ്രദ്ധേയമായ നിവേദ്യമാണ്. ഇതോടൊപ്പം മധുരപലഹാരങ്ങളും പഴങ്ങളും മറ്റ് പരമ്പരാഗത വിഭവങ്ങളും ഒരുക്കാറുണ്ട്.
വീടുകളിലെ ഗോലു സന്ദർശിക്കാൻ ബന്ധുക്കളെയും അയൽവാസികളെയും സുഹൃത്തുക്കളെയും ക്ഷണിക്കുന്നതും ഈ ആഘോഷത്തിന്റെ പ്രധാന ഭാഗമാണ്.
സ്ത്രീകൾക്കും കുട്ടികൾക്കും പ്രത്യേക പ്രാധാന്യം
ഗോലു സന്ദർശനങ്ങളിൽ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും പ്രത്യേകിച്ച് പെൺകുട്ടികളും സജീവമായി പങ്കെടുക്കുന്നു. നവരാത്രി ദിവസങ്ങളിൽ ബന്ധുക്കളും അയൽവാസികളും വീടുകൾ സന്ദർശിച്ച് ഗോലു കാണുകയും ദേവിയെ പ്രാർത്ഥിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ചില കുടുംബങ്ങളിൽ സന്ദർശകരെ ഭക്തിഗാനങ്ങൾ ആലപിക്കാൻ ക്ഷണിക്കാറുണ്ട്. കർണാടക സംഗീതം, ഭക്തിഗാനങ്ങൾ, സ്തോത്രങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് ഈ കൂടിച്ചേരലുകളിൽ പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
വിവാഹിതരായ സ്ത്രീകളെ ക്ഷണിച്ച് മഞ്ഞൾ, കുങ്കുമം, പൂക്കൾ, വെറ്റില, അടയ്ക്ക, വളകൾ, പഴങ്ങൾ, പ്രസാദം തുടങ്ങിയവ നൽകുന്ന പതിവും ചില പ്രദേശങ്ങളിൽ കാണാം. ഇത്തരം ആചാരങ്ങൾ സ്ത്രീകൾ തമ്മിലുള്ള സൗഹൃദബന്ധങ്ങളും സാമൂഹികമായ അടുപ്പവും ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
കുട്ടികൾക്ക് പാവകളുടെ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊടുക്കുകയും ഓരോ രംഗത്തിന്റെയും അർത്ഥം വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് അറിവും പാരമ്പര്യബോധവും അടുത്ത തലമുറയിലേക്ക് കൈമാറാനുള്ള മാർഗമായി മാറുന്നു.
ഗോലു: ഭക്തിക്കപ്പുറം സാമൂഹികമായൊരു കൂട്ടായ്മ
ഗോലു ആഘോഷങ്ങളുടെ മറ്റൊരു പ്രധാന വശം കുടുംബങ്ങളെയും സമൂഹത്തെയും ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന അതിന്റെ സ്വഭാവമാണ്. പാവകൾ ശേഖരിക്കുക, അവ വൃത്തിയാക്കുക, പടികൾ ഒരുക്കുക, ദൃശ്യങ്ങൾ രൂപപ്പെടുത്തുക, നിവേദ്യങ്ങൾ തയ്യാറാക്കുക തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിൽ കുടുംബാംഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് പങ്കെടുക്കുന്നു.
പല വീടുകളിലും കുട്ടികൾക്കും മുതിർന്നവർക്കും ഒരുപോലെ പങ്കാളിത്തമുള്ള ഈ ഒരുക്കങ്ങൾ കുടുംബബന്ധങ്ങൾ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു. പാവകളുടെ നിർമ്മാണത്തിലും വിൽപ്പനയിലും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന കരകൗശലത്തൊഴിലാളികൾക്കും ഈ പാരമ്പര്യം ഉപജീവനമാർഗമാണ്.
കളിമണ്ണ്, മരം, കടലാസ് തുടങ്ങിയ വസ്തുക്കൾ ഉപയോഗിച്ച് നിർമിക്കുന്ന പരമ്പരാഗത പാവകൾക്ക് പ്രത്യേക സ്ഥാനമുണ്ട്. കാലാനുസൃതമായി പുതിയ രൂപങ്ങളും സാമഗ്രികളും രംഗപ്രവേശം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിലും കൈകൊണ്ട് നിർമിച്ച പാവകളോടുള്ള താൽപര്യം ഈ പാരമ്പര്യത്തിന്റെ കലാമൂല്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു.
വിജയദശമിയോടെ സമാപനം
നവരാത്രിയുടെ അവസാനദിവസമായ വിജയദശമി ഗോലു ആഘോഷങ്ങളിൽ പ്രധാനപ്പെട്ടതാണ്. സാധാരണയായി ഈ ദിവസത്തോടനുബന്ധിച്ചാണ് പാവകളുടെ പ്രദർശനം അവസാനിപ്പിക്കുന്നത്. ചില കുടുംബങ്ങളിൽ നവരാത്രിയുടെ ഒൻപതാം രാത്രിയിലോ വിജയദശമിയോടനുബന്ധിച്ചോ പാവകൾ ക്രമേണ മാറ്റിവയ്ക്കുന്ന ചടങ്ങുകൾ നടത്തുന്നു.
പാവകൾ സൂക്ഷിക്കുന്ന രീതിയും പ്രദർശനം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന സമയവും കുടുംബാചാരങ്ങൾക്കനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടാം. അടുത്ത വർഷത്തെ നവരാത്രിക്കായി പാവകൾ ശ്രദ്ധാപൂർവം പൊതിഞ്ഞ് സൂക്ഷിക്കുന്നു. വീണ്ടും അടുത്ത ഉത്സവകാലത്ത് അവ പുറത്തെടുത്ത് അലങ്കരിക്കുമ്പോൾ പഴയ ഓർമകളും പുതിയ അനുഭവങ്ങളും ഒരുമിക്കുന്നു.
പാരമ്പര്യത്തെ പുതുതലമുറയിലേക്ക്
ആധുനിക ജീവിതരീതികളും നഗരവൽക്കരണവും കുടുംബഘടനയിലെ മാറ്റങ്ങളും പരമ്പരാഗത ആചാരങ്ങളുടെ രീതികളിൽ മാറ്റങ്ങൾ വരുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ഗോലുവിനോടുള്ള താൽപര്യം വിവിധ കുടുംബങ്ങളിൽ തുടരുകയാണ്. വീടുകളിലെ ചെറിയ പ്രദർശനങ്ങൾ മുതൽ വിപുലമായ തീം അധിഷ്ഠിത പ്രദർശനങ്ങൾ വരെ ഇതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ ഇന്ന് കാണാം.
ഡിജിറ്റൽ കാലത്ത് ഗോലു പ്രദർശനങ്ങളുടെ ചിത്രങ്ങളും വീഡിയോകളും പങ്കുവയ്ക്കുന്നതിലൂടെ ഈ പാരമ്പര്യം കൂടുതൽ ആളുകളിലേക്ക് എത്തുന്നുമുണ്ട്. അതേസമയം, പാവകളുടെ ചരിത്രം, അവയുടെ നിർമ്മാണരീതികൾ, കുടുംബപാരമ്പര്യങ്ങൾ എന്നിവ രേഖപ്പെടുത്തി സൂക്ഷിക്കുന്നതും കരകൗശലത്തൊഴിലാളികളെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നതും ഈ സാംസ്കാരിക പൈതൃകത്തിന്റെ തുടർച്ചയ്ക്ക് സഹായകരമാണ്.
ബൊമ്മൈ ഗോലു ഒരു പാവപ്രദർശനം മാത്രമല്ല; ഭക്തി, കല, കുടുംബബന്ധം, കഥപറച്ചിൽ, സാമൂഹികജീവിതം എന്നിവയെ ഒരുമിപ്പിക്കുന്ന ദക്ഷിണേന്ത്യൻ സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യമാണ്. ഓരോ പാവയും ഓരോ കഥ പറയുമ്പോൾ ഓരോ പടിയും ഒരു ഓർമയെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. നവരാത്രിയുടെ ഒൻപത് രാത്രികളിൽ വീടുകളിൽ തെളിയുന്ന വിളക്കുകൾക്കൊപ്പം ഈ പാവലോകവും തലമുറകളുടെ വിശ്വാസവും സർഗാത്മകതയും പൈതൃകബോധവും മുന്നോട്ടുകൊണ്ടുപോകുന്നു.



